Van de redactie
Jaarlijks wordt in februari de Nationale Herdenking Joods Verzet gehouden. Ook in Arnhem was er Joods verzet. We noemen Annie Franken, Balfy Kahané, Bram Vromen, Max Wolff en Freddy Beer. Hun verhalen staan op onze site. Charles Mozes en Richard Katan ontbreken nog. Margo Klijn schrijft over hen in haar boek ‘ Arnhemmers in verzet 40-45’ uit 2025. Hieronder hun verhalen (1).
Charles Mozes van de Kerkstraat
Charles Mozes (1919-1944) werd geboren in Arnhem. De familie woonde aan de Kerkstraat 143, zijn vader was koopman en Joods. Zijn moeder was niet-Joods en dat zal de reden zijn dat hij in 1944 nog vrij durfde rond te lopen. Toen Arnhemmers in september de stad moesten verlaten, waren veel oude en zieke mensen op Geitenkamp daartoe niet in staat. Charles bleef toen met een paar vrienden, Jan Klaver en Harry Kuyper, in de stad achter om voor deze mensen te zorgen. Charles was hospitaalsoldaat geweest en hij beheerde de apotheek van enkele huisartsen op de Geitenkamp; Jan Klaver, voorheen gemeenteraadslid, was al lang bij het verzet betrokken; Harry Kuyper had voor de benodigde papieren gezorgd. Een Duitse vrachtwagen om de mensen te vervoeren en Rode Kruis- armbanden maakten het plan compleet. Het ging goed tot 18 oktober. Charles werd aangehouden en zijn papieren bleken vals te zijn. Achtereenvolgens werden alle drie de mannen gearresteerd. Omdat Mozes en Kuyper half-Joods waren, werd het een zaak voor de SS in Velp. Zij werden in de bossen tussen Velp en Rozendaal gefusilleerd (2).
(Kerkstraat in Arnhem 2026, foto joodsmonumentarnhem)
Richard Katan van de Händelstraat
Wanneer de Joodse Richard Katan en zijn vrouw Roosje een onderduikadres zoeken, krijgen zij van hun buren in Rotterdam een tip: in Brabant kunnen zij kamers huren die bedoeld zijn voor vakantie. Dat doen ze, maar een vakantieadres is eindig. Wanneer het zover is, gaat Richard bij de VVV in Arnhem informeren. Arnhem lijkt hem een mooie stad; het is in elk geval een eind bij Rotterdam uit de buurt.
Ze komen in Alteveer terecht, een mooie bosrijke wijk in aanbouw. Vanaf 10 september 1942 kunnen ze bij Janny en Koo Leur in de Händelstraat 16 twee kamers huren met gebruik van keuken en badkamer. Wanneer Koo Leur niet lang daarna een tijdelijke baan in Zeeland krijgt, kunnen de Katans zelfs op het adres blijven wonen.
In april 1943 komt Ko terug in Arnhem waar hij een baan krijgt op het Gewestelijk Arbeidsbureau. Daar heeft hij de mogelijkheid om vrijstellingsbewijzen te ontvreemden. Die papieren zijn nodig voor het groeiend verzet en voor onderduikers. Richard helpt met het rondbrengen van de Ausweisen; al gauw wordt hij een enthousiast vervalser van identiteitspapieren en distributiestamkaarten voor de voedselvoorziening.
Eind januari 1944 komt hier echter een eind aan. Tijdens een hardhandige ondervraging noemt iemand de naam Koo Leur in verband met distributiekaarten. Koo wordt vervolgens opgepakt, en in Kamp Amersfoort en later in Buchenwald gevangengenomen. Daar zal hij de bevrijding meemaken.
De naam Richard Katan wordt tijdens het verhoor niet genoemd, maar later in het jaar wordt hij in Utrecht gesnapt met een vervalst persoonsbewijs. Hij overtuigt de SD dat hij alleen maar de arbeidsdienst wilde ontlopen. Niemand ziet dat hij Joods is. Hij wordt gevangengezet in Scheveningen en vanaf daar naar Kamp Amersfoort overgebracht met de bedoeling dat hij in Duitsland dwangarbeid gaat verrichten. Hij wordt echter afgekeurd met behulp van een arts en komt vrij. Met het vervalsen van identiteitspapieren en bonkaarten is het nu afgelopen, maar niet met ander verzetswerk.
(Händelstraat Arnhem 2026, foto joodsmonumentarnhem)
Ondertussen vorderen de Duitsers talrijke woningen in Arnhem. Voor de Reichsarbeitsdienst is dat een deel van de Händelstraat: de nummers 14 t/m 32, dus ook het huis van Leur. Nummer 12, de woning van de familie Van der Lende valt net buiten de vordering en gelukkig kunnen Roos en Richard daar terecht! Richard was al bevriend met de oudste zoon, Piet van der Lende. Aan de overkant van de Händelstraat was overigens nog geen bebouwing. Daar groeiden nog resten van het bos dat er ooit was.
In het laatste jaar van de bezetting sluit Richard zich aan bij een verzetsgroep waar zowel de familie Van der Lende als Arnold Zwiers onderdeel van uitmaken. Zwiers heeft een kantoorboekhandel annex uitleenbibliotheek aan de Spijkerlaan. Richard werkt er soms ook. In de boeken geven ze briefjes met informatie door.
De groep houdt in september 1944 de telefoon- en telegraafcentrale aan de Apeldoornsestraat hoek Velperplein bezet om de Engelsen van informatie te voorzien. Tijdens een Duitse zoekactie op het terrein van het Openlucht-museum wordt Zwiers doodgeschoten. Wanneer de stad brandt en de mensen Arnhem moeten verlaten, lopen Richard en Roos samen met Janny Leur met de stoet evacués mee naar het noorden. Richard en Roos krijgen na de bezetting, in een noodwoning op Alteveer, hun eerste kind, de latere voedingsdeskundige Martijn Katan.
Noten
1. Met toestemming van de auteur overgenomen uit: M. Klijn, Arnhemmers in verzet 40-45, Arnhem 2025, uitgeverij Vteken, ISBN/EAN: 978-90-8333874-2-0. Het boek is te koop bij de Arnhemse boekhandels Hijman en het Colofon.
2. Jan Klaver, Harry Kuiper en Charles Mozes werden op 25 oktober 1944 bij de Pinkenberg, Rozendaal gefusilleerd. Bron: J.O. van der Wal, Slachtoffers van de Rozendaalse Emmapyramide, Aalten 1997. Zie ook: Joods Monument Arnhem - Namen - Meer
Verhalen →
Van de redactie
Jaarlijks wordt in februari de Nationale Herdenking Joods Verzet gehouden. Ook in Arnhem was er Joods verzet. We noemen Annie Franken, Balfy Kahané, Bram Vromen, Max Wolff en Freddy Beer. Hun verhalen staan op onze site. Charles Mozes en Richard Katan ontbreken nog. Margo Klijn schrijft over hen in haar boek ‘ Arnhemmers in verzet 40-45’ uit 2025. Hieronder hun verhalen (1).
Charles Mozes van de Kerkstraat
Charles Mozes (1919-1944) werd geboren in Arnhem. De familie woonde aan de Kerkstraat 143, zijn vader was koopman en Joods. Zijn moeder was niet-Joods en dat zal de reden zijn dat hij in 1944 nog vrij durfde rond te lopen. Toen Arnhemmers in september de stad moesten verlaten, waren veel oude en zieke mensen op Geitenkamp daartoe niet in staat. Charles bleef toen met een paar vrienden, Jan Klaver en Harry Kuyper, in de stad achter om voor deze mensen te zorgen. Charles was hospitaalsoldaat geweest en hij beheerde de apotheek van enkele huisartsen op de Geitenkamp; Jan Klaver, voorheen gemeenteraadslid, was al lang bij het verzet betrokken; Harry Kuyper had voor de benodigde papieren gezorgd. Een Duitse vrachtwagen om de mensen te vervoeren en Rode Kruis- armbanden maakten het plan compleet. Het ging goed tot 18 oktober. Charles werd aangehouden en zijn papieren bleken vals te zijn. Achtereenvolgens werden alle drie de mannen gearresteerd. Omdat Mozes en Kuyper half-Joods waren, werd het een zaak voor de SS in Velp. Zij werden in de bossen tussen Velp en Rozendaal gefusilleerd (2).
(Kerkstraat in Arnhem 2026, foto joodsmonumentarnhem)
Richard Katan van de Händelstraat
Wanneer de Joodse Richard Katan en zijn vrouw Roosje een onderduikadres zoeken, krijgen zij van hun buren in Rotterdam een tip: in Brabant kunnen zij kamers huren die bedoeld zijn voor vakantie. Dat doen ze, maar een vakantieadres is eindig. Wanneer het zover is, gaat Richard bij de VVV in Arnhem informeren. Arnhem lijkt hem een mooie stad; het is in elk geval een eind bij Rotterdam uit de buurt.
Ze komen in Alteveer terecht, een mooie bosrijke wijk in aanbouw. Vanaf 10 september 1942 kunnen ze bij Janny en Koo Leur in de Händelstraat 16 twee kamers huren met gebruik van keuken en badkamer. Wanneer Koo Leur niet lang daarna een tijdelijke baan in Zeeland krijgt, kunnen de Katans zelfs op het adres blijven wonen.
In april 1943 komt Ko terug in Arnhem waar hij een baan krijgt op het Gewestelijk Arbeidsbureau. Daar heeft hij de mogelijkheid om vrijstellingsbewijzen te ontvreemden. Die papieren zijn nodig voor het groeiend verzet en voor onderduikers. Richard helpt met het rondbrengen van de Ausweisen; al gauw wordt hij een enthousiast vervalser van identiteitspapieren en distributiestamkaarten voor de voedselvoorziening.
Eind januari 1944 komt hier echter een eind aan. Tijdens een hardhandige ondervraging noemt iemand de naam Koo Leur in verband met distributiekaarten. Koo wordt vervolgens opgepakt, en in Kamp Amersfoort en later in Buchenwald gevangengenomen. Daar zal hij de bevrijding meemaken.
De naam Richard Katan wordt tijdens het verhoor niet genoemd, maar later in het jaar wordt hij in Utrecht gesnapt met een vervalst persoonsbewijs. Hij overtuigt de SD dat hij alleen maar de arbeidsdienst wilde ontlopen. Niemand ziet dat hij Joods is. Hij wordt gevangengezet in Scheveningen en vanaf daar naar Kamp Amersfoort overgebracht met de bedoeling dat hij in Duitsland dwangarbeid gaat verrichten. Hij wordt echter afgekeurd met behulp van een arts en komt vrij. Met het vervalsen van identiteitspapieren en bonkaarten is het nu afgelopen, maar niet met ander verzetswerk.
(Händelstraat Arnhem 2026, foto joodsmonumentarnhem)
Ondertussen vorderen de Duitsers talrijke woningen in Arnhem. Voor de Reichsarbeitsdienst is dat een deel van de Händelstraat: de nummers 14 t/m 32, dus ook het huis van Leur. Nummer 12, de woning van de familie Van der Lende valt net buiten de vordering en gelukkig kunnen Roos en Richard daar terecht! Richard was al bevriend met de oudste zoon, Piet van der Lende. Aan de overkant van de Händelstraat was overigens nog geen bebouwing. Daar groeiden nog resten van het bos dat er ooit was.
In het laatste jaar van de bezetting sluit Richard zich aan bij een verzetsgroep waar zowel de familie Van der Lende als Arnold Zwiers onderdeel van uitmaken. Zwiers heeft een kantoorboekhandel annex uitleenbibliotheek aan de Spijkerlaan. Richard werkt er soms ook. In de boeken geven ze briefjes met informatie door.
De groep houdt in september 1944 de telefoon- en telegraafcentrale aan de Apeldoornsestraat hoek Velperplein bezet om de Engelsen van informatie te voorzien. Tijdens een Duitse zoekactie op het terrein van het Openlucht-museum wordt Zwiers doodgeschoten. Wanneer de stad brandt en de mensen Arnhem moeten verlaten, lopen Richard en Roos samen met Janny Leur met de stoet evacués mee naar het noorden. Richard en Roos krijgen na de bezetting, in een noodwoning op Alteveer, hun eerste kind, de latere voedingsdeskundige Martijn Katan.
Noten
1. Met toestemming van de auteur overgenomen uit: M. Klijn, Arnhemmers in verzet 40-45, Arnhem 2025, uitgeverij Vteken, ISBN/EAN: 978-90-8333874-2-0. Het boek is te koop bij de Arnhemse boekhandels Hijman en het Colofon.
2. Jan Klaver, Harry Kuiper en Charles Mozes werden op 25 oktober 1944 bij de Pinkenberg, Rozendaal gefusilleerd. Bron: J.O. van der Wal, Slachtoffers van de Rozendaalse Emmapyramide, Aalten 1997. Zie ook: Joods Monument Arnhem - Namen - Meer